Zomercomfort wordt bepaald op de tekentafel, niet na de installatie van de airco

Na verschillende hittegolfzomers stellen veel bouwheren ons tijdens het eerste gesprek dezelfde vraag: hoe vermijden we dat het te warm wordt in de toekomstige woning. Ons antwoord verrast soms: het belangrijkste wordt al beslist voordat de ramen gekozen worden. In dit artikel leggen we uit waarom zomercomfort een architecturale keuze is, en hoe we die samen met u maken.

Waarom airco te laat komt

Een huis warmt om twee eenvoudige redenen op. In de zomer wordt een huis vooral te warm omdat de zon via de beglazing naar binnen komt en de warmte zich opstapelt. Zodra de muren staan en de ramen geplaatst zijn, kunt u alleen nog de symptomen bijsturen.

Airco pakt het gevolg aan, niet de oorzaak. Ze verbruikt energie, maakt lawaai en vraagt onderhoud. Bovendien stoot ze warmte naar buiten uit. Passieve oplossingen daarentegen beperken het binnendringen van warmte, bufferen tijdelijke warmteoverschotten of vergemakkelijken de afvoer ervan. Ze hebben geen compressor, geen koelmiddel en geen aanzienlijke mechanische energie nodig.

Er speelt vooral een kostenkwestie. De woonkamer verplaatsen op het plan tijdens de schetsfase kost niets. Screenkasten toevoegen in een afgewerkte gevel, of een dak herzien om een overstek te creëren, is duur en levert zelden een mooi resultaat op.

De oriëntatie van de ruimtes wordt bij de schets beslist

Dit is de eerste hefboom, en de goedkoopste. Oriëntatie is een van de belangrijkste factoren voor zomercomfort. Bij ons, op een breedtegraad van ongeveer 50 graden, gedraagt de zon zich heel verschillend naargelang de gevel:

• Op het zuiden staat de zomerzon 's middags hoog aan de hemel (ongeveer 63 graden bij de zonnewende). Ze is dus gemakkelijk te stoppen met een overstek of zonnescherm. In de winter blijft ze laag (ongeveer 16 graden) en dringt ze diep in de woning door. Dit is de ideale gevel voor grote raampartijen in de woonkamer.
• Op het westen staat de laatmiddagzon laag en is ze warm. Ze komt bijna horizontaal binnen, net op het moment dat de woning al de warmte van de dag heeft opgeslagen. Dit is de lastigste gevel in de zomer.
• Op het oosten is de ochtendzon zachter. Dit is een goede oriëntatie voor een keuken of slaapkamer.
• Op het noorden is het licht stabiel en zonder oververhitting. Dit is perfect voor een bureau, atelier of nutsruimtes.

In de praktijk plaatsen wij de leefruimtes op het zuiden, houden we slaapkamers waar mogelijk weg van het westen, en groeperen we op het noorden wat geen zon nodig heeft. Op een slecht georiënteerd perceel, in een verkaveling of smalle straat, vraagt dit meer vakmanschap: een volume verschuiven, een patio openen, spelen met de doorsnede. Daar komt het vak van architect echt tot zijn recht.

De winterzon vangen zonder de zomerzon te ondergaan

Een grote raampartij op het zuiden is een troef in de winter, op voorwaarde dat u ze in de zomer beschermt. De zonwering wordt tegelijk met de gevel ontworpen:

• Vaste zonwering: dakoverstek, zonnescherm, balkon, pergola. Voor een zuidgevel met raam van 2,20 m hoog volstaat een overstek van ongeveer een meter om het 's middags in het hart van de zomer bijna volledig te beschaduwen, terwijl de lage decemberzon wel binnenkomt.
• Beweegbare buitenzonwering: screens, oriënteerbare zonweringslamellen, luiken. Ze zijn onmisbaar op het oosten en westen, waar een overstek niet volstaat.
• Beplanting: een loofboom geeft schaduw in de zomer en laat de zon door in de winter.

Een belangrijk aandachtspunt: de zonwering moet buiten zitten. Buitenzonwering (rolluiken, screens) houdt ongeveer 80% van de warmte tegen voordat ze binnenkomt, tegenover slechts 20% bij binnenzonwering. Een binnenrolgordijn beschermt tegen verblinding, niet tegen warmte.

Om ze goed te integreren, worden screenkasten getekend in de dikte van de muur en de isolatie, boven de latei. Wanneer ze op plan voorzien zijn, verdwijnen ze in de gevel. Achteraf toegevoegd, vallen ze op en veroorzaken ze vaak koudebruggen.

Thermische massa, een koelte-reserve op de juiste plaats

Thermische massa is het vermogen van zware materialen om warmte op te slaan en langzaam weer af te geven. Thermische massa laat toe om de nachtelijke koelte op te slaan en overdag weer af te geven. Betonplaat, chape, tegels, dragende binnenmuren in metselwerk: deze massa's dempen de warmtepieken.

Wel moeten ze in contact blijven met de lucht van de ruimte. Enkele ontwerpkeuzes maken hierin het verschil:

• Vermijd het verbergen van een zware vloerplaat achter een verlaagd plafond wanneer dat niet nodig is.
• Voorzie binnenmuren in metselwerk in plaats van lichte wanden in blootgestelde ruimtes.
• Bij een houtskeletbouw compenseert u met een zware chape, een muur in leem of volle bakstenen.

Bij renovatie is dit vaak een verborgen troef. De dikke muren in steen of baksteen van een hoeve of oude woning uit de streek van Gembloux zijn echte koeltebatterijen. Als u aan de buitenkant isoleert, behoudt u die thermische massa aan de binnenkant. Isolatie langs binnen, soms opgelegd omdat een gevel bewaard moet blijven, snijdt die massa gedeeltelijk af. Dit is een afweging die we samen met u per geval bespreken.

Een woning die van voor tot achter geventileerd wordt

Thermische massa heeft geen zin als de opgeslagen warmte 's nachts niet kan ontsnappen. Natuurlijke ventilatie moet dus ontworpen worden, niet geïmproviseerd. Door continue luchtroutes te ontwerpen, van de koelste kant naar de afvoer, komt de koelte 's nachts vrij en wordt de temperatuurstijging overdag beperkt.

Concreet betekent dit op plan:

• Opendraaiende ramen aan twee tegenoverliggende gevels in de hoofdruimtes (dwarsventilatie).
• Een trap of dubbele hoogte die als schoorsteen fungeert: koele lucht komt binnen onderaan, warme lucht ontsnapt bovenaan via een dakraam of een hoog raam.
• Ramen die u 's nachts veilig open kunt laten staan: draaikiepramen, roosters, geperforeerde luiken.
• Binnendeuren die de luchtdoorstroming niet belemmeren.

In een presentatie van de gemeente Wanze over de EPB-vereisten (PEB) wijzen de aanbevolen pistes om oververhitting te beperken in dezelfde richting: een opendraaibaar oppervlak van meer dan 6,4% van de vloeroppervlakte voor slaapkamers en woonkamer, dwarsventilatie of een schoorsteeneffect, zonwerende beglazing en beschaduwing.

Wat de EPB (PEB) controleert, en wat ze niet ziet

Bij nieuwbouw en vergunningsplichtige renovatie bevat de EPB-berekening (PEB) een oververhittingsindicator. Volgens de website Energie van Wallonië bestaat er, naast het K-peil en de U-waarden, het oververhittingsrisico S. De regelgeving legt een maximumwaarde op voor elk van deze indicatoren. De exacte drempels hangen af van het gewest en de datum van de vergunningsaanvraag: uw EPB-verslaggever (PEB-verantwoordelijke) controleert dit al vanaf het voorontwerp.

Voldoen aan de EPB-eisen garandeert echter geen aangename woning tijdens een hittegolf. Deze indicator is een vereenvoudigde simulatie. Ze is gebaseerd op een stationaire maandelijkse methode, historische klimaatgegevens die (nog) geen rekening houden met de klimaatverandering, en gestandaardiseerde bezettingshypotheses. Ze houdt bijvoorbeeld geen rekening met een slaapkamer onder het dak die op het westen is gericht. Daarom gaan wij verder dan de reglementaire berekening, ruimte per ruimte, met de ondersteuning van Optibim voor de EPB-studie en de speciale technieken.

Nog een valkuil: het EPB-certificaat (PEB) van een bestaande woning, het certificaat dat vereist is bij verkoop of verhuur, zegt hier niets over. Het EPB-certificaat bevat geen enkele cijfermatige indicator voor zomercomfort. Als u koopt om te renoveren, laat dan de oriëntatie, de beglazing en het dak nakijken voordat u tekent.

Laten we het over uw project hebben

Bouwt of renoveert u een woning in Wallonië of Brussel en wilt u dat ze koel blijft zonder airco? Het beste moment om hierover te praten is vóór de eerste schets. Het team van STARC, in Gembloux, bekijkt samen met u uw perceel, de oriëntatie en uw levensgewoonten, en vertaalt dit vervolgens naar plannen. Neem contact met ons op voor een eerste afspraak.

Frédéric Odent